હવામાનમાં ભેજ એટલે શું?

આપણી આસપાસની હવામાં હંમેશાં થોડું પાણી હોય છે, પણ તે આંખે દેખાતું નથી. તે પાણીની વરાળ રૂપે હોય છે. હવામાં કેટલી વરાળ છે, તેને ભેજ (humidity) કહેવાય. આગાહીમાં “ભેજ 75%” લખેલું હોય ત્યારે તે શું માપે છે, અને તે આપણા શરીરને કેમ અસર કરે છે, તે સમજીએ.

75% ભેજ એટલે શું

હવા એક સ્પંજ જેવી છે. તે અમુક હદ સુધી જ વરાળ સમાવી શકે. ગરમ હવા વધારે વરાળ સમાવી શકે, ઠંડી હવા ઓછી.

આગાહીમાં જે ટકાવારી લખાય છે તે સાપેક્ષ ભેજ (relative humidity) છે. તે બતાવે છે કે હવા અત્યારના તાપમાને જેટલી વરાળ સમાવી શકે, તેમાંથી કેટલી ભરાયેલી છે.

• 100% ભેજ: હવા પૂરેપૂરી ભરાઈ ગઈ છે. હવે વધારાની વરાળ ટીપાંમાં ફેરવાય છે, એટલે ઝાકળ, ધુમ્મસ કે વાદળ બને.
• 50% ભેજ: હવા અડધી ભરાયેલી છે.
• 20% ભેજ: હવા ખૂબ સૂકી છે. ચામડી અને હોઠ સુકાય, પરસેવો તરત ઊડી જાય.

એક ખાસ વાત: તાપમાન બદલાય તો હવામાં વરાળ એટલી જ હોય છતાં ટકાવારી બદલાય. સવારે ઠંડક હોય ત્યારે ભેજ વધારે દેખાય, અને બપોરે તાપમાન વધતાં તે જ હવાનો ભેજ ઓછો દેખાય. એટલે ઘણા દિવસોમાં સવારે 80% અને બપોરે 40% ભેજ જોવા મળે, ભલે હવામાં પાણી લગભગ એટલું જ હોય.

ઝાકળ બિંદુ (dew point): કેટલીક આગાહીમાં “dew point” પણ લખેલું હોય છે. તે એ તાપમાન છે જ્યાં સુધી હવા ઠંડી પડે તો ભેજ 100% થઈ જાય અને ઝાકળ બનવા લાગે.

ઝાકળ બિંદુ હવામાં ખરેખર કેટલું પાણી છે તે સારી રીતે બતાવે છે. ઝાકળ બિંદુ જેટલું ઊંચું, તેટલી હવા વધારે ભેજવાળી અને ઉકળાટ વધારે. ચોમાસામાં દક્ષિણ ગુજરાતમાં ઝાકળ બિંદુ ઘણું ઊંચું રહે છે, એટલે ત્યાં ઉકળાટ વધારે લાગે છે.

ભેજ વધે ત્યારે ગરમી વધારે કેમ લાગે છે

ગરમીમાં શરીર પોતાને ઠંડું રાખવા પરસેવો કાઢે છે. પરસેવો ચામડી પરથી વરાળ બનીને ઊડે ત્યારે શરીરની ગરમી સાથે લઈ જાય છે. આ જ કારણે માટલાનું પાણી ઠંડું રહે છે.

હવા પહેલેથી ભેજથી ભરાયેલી હોય તો પરસેવો ઝડપથી ઊડી શકતો નથી. તે ચામડી પર ચોંટી રહે છે, કપડાં ભીનાં થાય છે, પણ શરીર ઠંડું થતું નથી. એટલે 34°C અને બહુ ભેજવાળો દિવસ, 40°C અને સૂકા દિવસ જેટલો કે તેનાથી પણ વધારે અકળાવનારો લાગી શકે. આ અનુભવને આગાહીમાં “feels like” તાપમાન તરીકે બતાવાય છે. વધુ માટે વાંચો તાપમાન અને ‘feels like’ માં ફરક.

ગુજરાતમાં ભેજ

• દરિયાકાંઠાનાં શહેરો: સુરત, વલસાડ, પોરબંદર કે વેરાવળ જેવાં દરિયાકિનારાનાં શહેરોમાં આખું વર્ષ ભેજ પ્રમાણમાં વધારે રહે છે. દરિયા પરથી આવતો પવન ભેજ લાવે છે.
• અમદાવાદ અને ઉત્તર ગુજરાત: એપ્રિલ મે માં અમદાવાદ, મહેસાણા કે પાટણમાં બપોરનો ભેજ ઘણો ઓછો હોય છે. ગરમી સૂકી અને બાળનારી હોય છે. પણ ચોમાસામાં, ખાસ કરીને બે વરસાદ વચ્ચેના દિવસોમાં, અહીં પણ ભારે ઉકળાટ થાય છે.
• શિયાળો: ઉત્તર ભારતમાંથી આવતા સૂકા પવનોથી ભેજ ઘટે છે. વહેલી સવારે ઠંડક વધતાં ક્યારેક ભેજ 100% પહોંચે અને ધુમ્મસ થાય.

ભેજ જોઈને શું ધ્યાન રાખવું

• ગરમી અને વધુ ભેજ સાથે હોય ત્યારે તાપમાન ઓછું દેખાય તો પણ શરીર પર ભાર વધારે છે. પાણી અને લીંબુ શરબત કે છાશ જેવાં પીણાં વારંવાર પીઓ, અને ભારે શારીરિક કામ વચ્ચે આરામ લો.
• બહુ સૂકી હવા હોય ત્યારે ચામડી, આંખ અને ગળું સુકાય છે. તરસ ન લાગે તો પણ પાણી પીતા રહો.
• ખેડૂતો માટે: વધુ ભેજ અને ગરમીવાળું વાતાવરણ પાકમાં ફૂગ અને જીવાતનું જોખમ વધારી શકે, એટલે આવા દિવસોમાં પાક પર ખાસ નજર રાખો.