ચોમાસું કેવી રીતે બને છે?

ગુજરાતમાં વર્ષનો મોટા ભાગનો વરસાદ ચોમાસાના ચાર મહિનામાં, જૂનથી સપ્ટેમ્બર વચ્ચે, પડે છે. ખેતી, ડેમનું પાણી અને પીવાના પાણીનો પુરવઠો, બધું આ ચાર મહિના પર આધાર રાખે છે. આ ચોમાસાને દક્ષિણ પશ્ચિમ ચોમાસું કહેવાય છે, કારણ કે તેના પવનો દક્ષિણ પશ્ચિમ દિશામાંથી, અરબી સમુદ્ર અને હિંદ મહાસાગર તરફથી આવે છે.

ચોમાસું કેમ બને છે

ચોમાસાની શરૂઆત ગરમીથી થાય છે. એપ્રિલ મે માં ભારતની જમીન, ખાસ કરીને ઉત્તર પશ્ચિમ ભારત અને તેની આસપાસનો વિસ્તાર, ખૂબ ગરમ થાય છે. જમીન દરિયા કરતાં ઝડપથી ગરમ થાય છે. ગરમ હવા હલકી બનીને ઉપર જાય છે, એટલે જમીન પર હવાનું દબાણ ઓછું થાય છે. તેની સામે હિંદ મહાસાગર પ્રમાણમાં ઠંડો રહે છે અને ત્યાં દબાણ વધારે હોય છે.

હવા હંમેશાં વધુ દબાણવાળી જગ્યાથી ઓછા દબાણવાળી જગ્યા તરફ જાય છે. એટલે દરિયા પરથી જમીન તરફ પવન વહેવા લાગે છે. વિષુવવૃત્તની દક્ષિણ બાજુથી આવતા આ પવનો પૃથ્વીના ફરવાના કારણે વળીને દક્ષિણ પશ્ચિમ દિશાના પવન બને છે. હજારો કિલોમીટર દરિયા પરથી પસાર થતાં તેઓ ખૂબ ભેજ ભેગો કરે છે.

આ ભેજવાળા પવનો જમીન પર પહોંચીને ઉપર ચડે, ડુંગરો સાથે અથડાય કે ઓછા દબાણની સિસ્ટમમાં ખેંચાય, ત્યારે ઠંડા પડીને વાદળ બનાવે છે અને વરસાદ પડે છે. વરસાદ કેવી રીતે બને છે તે વિગતે સમજવા વાંચો વરસાદની આગાહી કેવી રીતે થાય છે.

ચોમાસું ગુજરાત સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે

ચોમાસું એક સાથે આખા દેશમાં નથી આવતું. તે ધીમે ધીમે આગળ વધે છે.

1. કેરળ: સામાન્ય રીતે ચોમાસું 1 જૂનની આસપાસ કેરળ પહોંચે છે. IMD વરસાદ, પવન અને વાદળોના ચોક્કસ માપદંડ જોઈને ચોમાસાના આગમનની જાહેરાત કરે છે. કોઈ વર્ષે તે થોડું વહેલું અને કોઈ વર્ષે મોડું આવે છે.
2. બે શાખા: ત્યાંથી ચોમાસું બે શાખામાં આગળ વધે છે. અરબી સમુદ્રની શાખા પશ્ચિમ કિનારે ઉત્તર તરફ, કર્ણાટક, ગોવા અને મહારાષ્ટ્ર થઈને આગળ વધે છે. બંગાળની ખાડીની શાખા પૂર્વ અને ઉત્તર પૂર્વ ભારત તરફ જાય છે.
3. ગુજરાત: અરબી સમુદ્રની શાખા સાથે ચોમાસું સામાન્ય રીતે જૂનના મધ્યમાં ગુજરાત પહોંચે છે. તે પહેલાં દક્ષિણ ગુજરાતમાં, વલસાડ અને નવસારીના વિસ્તારમાં, પ્રવેશે છે. પછી સુરત, ભરૂચ, મધ્ય ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર, ઉત્તર ગુજરાત અને છેલ્લે કચ્છ સુધી ફેલાય છે.

ચોમાસું પહોંચ્યું એનો અર્થ એ નથી કે રોજ વરસાદ પડશે. ઘણી વાર આગમન પછી અઠવાડિયાં સુધી વરસાદ ઓછો રહે છે, જેને ચોમાસાનો વિરામ (break) કહે છે.

ગુજરાતમાં વરસાદ સરખો કેમ નથી

ગુજરાતમાં ચોમાસાનો વરસાદ પ્રદેશ પ્રમાણે ઘણો બદલાય છે.

• દક્ષિણ ગુજરાત માં સૌથી વધુ વરસાદ પડે છે. દરિયો નજીક છે અને ડાંગ તથા સહ્યાદ્રિની ટેકરીઓ ભેજવાળા પવનને ઉપર ચડાવે છે.
• મધ્ય અને ઉત્તર ગુજરાત માં તેના કરતાં ઓછો વરસાદ પડે છે.
• સૌરાષ્ટ્ર માં વરસાદ વર્ષે વર્ષે ઘણો બદલાય છે. કેટલાંક વર્ષ ભરપૂર વરસાદ અને કેટલાંક વર્ષ ઓછો.
• કચ્છ સૌથી સૂકો પ્રદેશ છે. ત્યાં વરસાદ ઓછો અને અનિયમિત હોય છે.

ગુજરાતમાં ઘણો ભારે વરસાદ બંગાળની ખાડીમાં બનતી ઓછા દબાણની સિસ્ટમથી આવે છે. આવી સિસ્ટમ મધ્ય ભારત પાર કરીને પશ્ચિમ તરફ આવે ત્યારે થોડા દિવસ માટે ગુજરાતના ઘણા જિલ્લામાં ભારે વરસાદ આપે છે.

ચોમાસું ક્યારે જાય છે

સપ્ટેમ્બરમાં જમીન ઠંડી પડવા લાગે છે અને દબાણનો ફરક ઘટે છે. ચોમાસાની વિદાય સામાન્ય રીતે સપ્ટેમ્બરના બીજા પખવાડિયામાં રાજસ્થાનના પશ્ચિમ ભાગથી શરૂ થાય છે. ગુજરાતમાંથી તે સામાન્ય રીતે સપ્ટેમ્બરના અંતથી ઓક્ટોબર દરમિયાન વિદાય લે છે, પહેલાં કચ્છ અને ઉત્તર ગુજરાતમાંથી અને પછી દક્ષિણ ગુજરાતમાંથી. વિદાય પછી પણ ક્યારેક છૂટોછવાયો વરસાદ પડી શકે છે.

ખેડૂતો માટે ઉપયોગી વાત: ચોમાસાના આગમનની જાહેરાત થાય કે પહેલું ઝાપટું પડે એટલે તરત વાવણી કરવી જરૂરી નથી. જમીનમાં પૂરતો ભેજ થાય એટલો વરસાદ પડે, અને આગામી દિવસોમાં પણ વરસાદ ચાલુ રહેશે એવી આગાહી હોય, ત્યારે વાવણીનો નિર્ણય વધારે સલામત છે. તમારા જિલ્લાની આગાહી અને IMD તથા કૃષિ યુનિવર્સિટીની સલાહ જોઈને નિર્ણય લો.