વરસાદની આગાહી કેવી રીતે થાય છે?

તાપમાનની આગાહી સામાન્ય રીતે એક બે ડિગ્રીના ફરક સાથે સાચી પડે છે. પણ વરસાદની આગાહીમાં ઘણી વાર એવું થાય કે એક વિસ્તારમાં ધોધમાર વરસાદ પડે અને પાંચ કિલોમીટર દૂર રસ્તા કોરા રહે. આવું કેમ થાય છે, અને આગાહી કરનારા વરસાદનો અંદાજ કેવી રીતે મૂકે છે, તે સમજીએ.

વરસાદ માટે ત્રણ વસ્તુ જોઈએ

વરસાદ પડવા માટે મુખ્યત્વે ત્રણ વસ્તુ જરૂરી છે.

1. ભેજ: હવામાં પાણીની વરાળ હોવી જોઈએ. ચોમાસામાં અરબી સમુદ્ર પરથી આવતા પવનો ગુજરાત સુધી ભરપૂર ભેજ લાવે છે. ભેજ વિશે વધુ વાંચો ભેજ એટલે શું.
2. હવાને ઉપર ચડાવવાનું કારણ: ભેજવાળી હવા ઉપર જાય ત્યારે ઠંડી પડે છે, અને ઠંડી પડતાં વરાળ નાનાં ટીપાંમાં ફેરવાઈને વાદળ બને છે. હવા ઘણી રીતે ઉપર ચડે છે: જમીન બહુ ગરમ થાય ત્યારે, બે જુદા પવનો અથડાય ત્યારે, ઓછા દબાણના વિસ્તાર (low pressure) ની આસપાસ, કે પછી ડુંગરો સાથે અથડાય ત્યારે. ડાંગ અને સાપુતારાના ડુંગરાળ વિસ્તારમાં ચોમાસામાં વધારે વરસાદ પડવાનું એક કારણ આ છે.
3. ટીપાં મોટાં થવાં: વાદળમાંનાં નાનાં ટીપાં ભેગાં થઈને એટલાં ભારે બને કે હવા તેમને રોકી ન શકે, ત્યારે વરસાદ પડે છે.

આગાહી કરનારા ઉપગ્રહ, રડાર, બલૂનનાં માપ અને કમ્પ્યુટર મોડેલની મદદથી જુએ છે કે આ ત્રણેય વસ્તુ ક્યાં અને ક્યારે ભેગી થશે.

વરસાદની આગાહી સૌથી અઘરી કેમ છે

વરસાદ નાના વિસ્તારમાં થાય છે. તાપમાન આખા શહેરમાં લગભગ સરખું હોય. પણ ગાજવીજવાળું એક વાદળ થોડાક કિલોમીટરનું જ હોય. કમ્પ્યુટર મોડેલ વાતાવરણને ખાનાંમાં વહેંચે છે, અને ઘણી વાર એક વાદળ એક ખાના કરતાં પણ નાનું હોય. એટલે મોડેલ કહી શકે કે “આ વિસ્તારમાં વરસાદની સ્થિતિ છે”, પણ તમારી શેરીમાં પડશે કે નહીં તે ચોક્કસ ન કહી શકે.

નાનો ફરક, મોટું પરિણામ. ભેજ કે પવનમાં થોડો ફરક હોય તો વાદળ બને કે ન બને. ઓછા દબાણની સિસ્ટમ થોડી ઉત્તર તરફ ખસે તો ભારે વરસાદ ઉત્તર ગુજરાતમાં પડે, અને થોડી દક્ષિણ તરફ રહે તો સૌરાષ્ટ્રમાં પડે.

ચોમાસું અને ચોમાસા પહેલાંનો વરસાદ જુદા છે. ચોમાસામાં મોટી સિસ્ટમના કારણે આખા પટ્ટામાં વરસાદ પડે, તેની આગાહી પ્રમાણમાં સારી થાય છે. મે અને જૂનની શરૂઆતમાં ગરમીના કારણે અચાનક બનતાં ગાજવીજવાળાં વાદળોની આગાહી વધારે અઘરી છે.

IMD વરસાદને કેવી રીતે માપે છે

આગાહીમાં “ભારે વરસાદ” કે “અતિ ભારે વરસાદ” જેવા શબ્દો આવે છે. IMD તે 24 કલાકમાં પડેલા વરસાદના આધારે નક્કી કરે છે.

પ્રકાર	24 કલાકમાં વરસાદ
હળવો વરસાદ	2.5 થી 15.5 mm
મધ્યમ વરસાદ	15.6 થી 64.4 mm
ભારે વરસાદ	64.5 થી 115.5 mm
બહુ ભારે વરસાદ	115.6 થી 204.4 mm
અતિ ભારે વરસાદ	204.5 mm કે વધુ

સરખામણી માટે: 25 mm લગભગ એક ઇંચ થાય. એટલે “ભારે વરસાદ” એટલે એક દિવસમાં આશરે અઢી ઇંચથી વધુ.

વરસાદની આગાહી કેવી રીતે વાપરવી

• ટકાવારી સમજો. “વરસાદની શક્યતા 60%” નો અર્થ શું છે તે આ સમજૂતી માં વિગતે છે.
• બે ત્રણ દિવસની આગાહી પર ભરોસો, તે પછીની પર સાવચેતી. ખાસ કરીને કયા જિલ્લામાં ભારે વરસાદ પડશે તે છેલ્લા દિવસોમાં જ વધારે સ્પષ્ટ થાય છે.
• ચોમાસામાં ચેતવણીઓ જુઓ. ભારે વરસાદની સ્થિતિમાં IMD જિલ્લાવાર યલો, ઓરેન્જ કે રેડ એલર્ટ આપે છે. ખેતીનું કામ, પ્રવાસ કે વાહન લઈને નીકળવાનું આયોજન તે પ્રમાણે કરો.
• વાદળ ઘેરાય ત્યારે તાજી આગાહી જુઓ. આગામી એક બે કલાકમાં વરસાદ આવશે કે નહીં તે રડાર પરથી સૌથી સારી રીતે ખબર પડે છે, એટલે બહાર નીકળતાં પહેલાં છેલ્લું અપડેટ જોઈ લો.