ગાજવીજ કેમ થાય છે?

મે જૂનમાં ચોમાસું બેસતાં પહેલાં, અને ચોમાસા દરમિયાન પણ, ગુજરાતમાં ઘણી વાર સાંજે અચાનક કાળાં વાદળ ઘેરાય છે, પવન ફૂંકાય છે, વીજળી ચમકે છે અને ગર્જના થાય છે. કમોસમી વરસાદ એટલે કે માવઠા વખતે પણ ગાજવીજ થઈ શકે છે. આ વીજળી ક્યાંથી આવે છે, અને તેનાથી સલામત કેવી રીતે રહેવું, તે સમજીએ.

વીજળી કેવી રીતે બને છે

ગાજવીજ એક ખાસ પ્રકારના ઊંચા, ગાઢ વાદળમાં થાય છે, જેને cumulonimbus કહેવાય. ગરમ અને ભેજવાળી હવા ઝડપથી ઉપર ચડે ત્યારે આ વાદળ બને છે. તે ઘણા કિલોમીટર ઊંચું હોઈ શકે, અને તેના ઉપરના ભાગમાં એટલી ઠંડી હોય છે કે ત્યાં પાણી બરફના કણ રૂપે હોય છે.

વાદળની અંદર જોરદાર પવન ઉપર નીચે ફૂંકાય છે. તેમાં બરફના નાના કણ અને નરમ કરા એકબીજા સાથે સતત અથડાય છે. આ ઘસારાથી તેમના પર વીજભાર (charge) પેદા થાય છે. હલકા કણ ધન (positive) ભાર લઈને વાદળની ટોચ પર જાય છે, અને ભારે કણ ઋણ (negative) ભાર સાથે વાદળના નીચેના ભાગમાં રહે છે.

જ્યારે આ ભાર વચ્ચેનો તફાવત બહુ વધી જાય, ત્યારે હવા તેને રોકી શકતી નથી અને અચાનક વીજપ્રવાહ વહે છે. એ જ વીજળી છે. તે વાદળની અંદર, બે વાદળ વચ્ચે, કે વાદળ અને જમીન વચ્ચે થઈ શકે. જમીન પર પડતી વીજળી સૌથી જોખમી છે.

ગર્જના કેમ થાય છે

વીજળી જે રસ્તે પસાર થાય છે ત્યાંની હવા એક પળમાં અત્યંત ગરમ થઈ જાય છે, સૂર્યની સપાટી કરતાં પણ વધારે. આટલી ગરમીથી હવા ધડાકાભેર ફેલાય છે, અને તે ધડાકાનો અવાજ એ ગર્જના છે.

વીજળી અને ગર્જના એક સાથે જ થાય છે, પણ પ્રકાશ આપણા સુધી લગભગ તરત પહોંચે છે, જ્યારે અવાજ ધીમો ચાલે છે. અવાજ એક કિલોમીટર કાપવામાં આશરે 3 સેકંડ લે છે.

અંતર જાણવાની સરળ રીત: ચમકારો દેખાય ત્યારથી ગર્જના સંભળાય ત્યાં સુધી સેકંડ ગણો, અને તેને 3 થી ભાગો. 9 સેકંડ થાય તો વીજળી આશરે 3 કિલોમીટર દૂર છે. ગર્જના સંભળાય એટલા અંતરે વીજળી તમારા સુધી પહોંચી શકે છે, એટલે ગર્જના સંભળાય એ જ સાવચેત થવાનો સંકેત છે.

વીજળી વખતે સલામત કેવી રીતે રહેવું

30 30 નો નિયમ યાદ રાખો:

• ચમકારા અને ગર્જના વચ્ચે 30 સેકંડ કે તેથી ઓછો સમય હોય, તો તરત પાકા મકાનમાં જાઓ.
• છેલ્લી ગર્જના સંભળાયા પછી ઓછામાં ઓછી 30 મિનિટ સુધી અંદર જ રહો. વરસાદ અટકે પછી પણ વીજળી પડી શકે છે.

સલામત જગ્યા: પાકું મકાન, અથવા બારીઓ બંધ રાખેલી ધાતુની છતવાળી કાર, બસ કે ટ્રક.

આ જગ્યાએથી દૂર રહો:

• ખુલ્લાં ખેતર, મેદાન અને ક્રિકેટ ગ્રાઉન્ડ.
• એકલું ઊભેલું ઝાડ. વરસાદથી બચવા ઝાડ નીચે ઊભા રહેવું સૌથી જોખમી ભૂલોમાંની એક છે.
• તળાવ, નદી, દરિયાકિનારો અને સ્વિમિંગ પૂલ. પાણીમાં હોવ તો તરત બહાર નીકળો.
• ટેકરીની ટોચ, ઊંચા થાંભલા, ધાતુની વાડ અને ખુલ્લું ટ્રેક્ટર કે બાઇક.

ઘરમાં હોવ ત્યારે: બારી બારણાંથી દૂર રહો, ટીવી અને કમ્પ્યુટર જેવાં સાધનોના પ્લગ કાઢી નાખો, અને ગાજવીજ ચાલુ હોય ત્યારે નહાવાનું કે નળના પાણીનું કામ ટાળો.

ખુલ્લામાં ફસાઈ જાઓ અને આશરો ન મળે તો:

• નીચાણવાળી જગ્યાએ જાઓ, પણ જ્યાં પાણી ભરાતું હોય ત્યાં નહીં.
• બંને પગ ભેગા રાખીને પંજા પર ઉભડક બેસી જાઓ, માથું નીચું રાખો અને કાન હાથથી ઢાંકો. જમીન પર સૂઈ ન જાઓ.
• ગ્રુપમાં હોવ તો એકબીજાથી થોડા અંતરે રહો, જેથી એક જગ્યાએ વીજળી પડે તો બધાને અસર ન થાય.

કોઈને વીજળી લાગે તો: વીજળી લાગેલી વ્યક્તિના શરીરમાં કરંટ રહેતો નથી, એટલે તેને અડવું સલામત છે. તરત 108 પર ફોન કરો, અને શ્વાસ કે ધબકારા બંધ હોય અને તમને CPR આવડતું હોય તો તરત શરૂ કરો.

ગાજવીજની શક્યતા હોય ત્યારે IMD યલો કે ઓરેન્જ એલર્ટ આપે છે. ખેતરમાં કામ કરતા હોવ કે બહાર પ્રવાસમાં હોવ, તો યલો એલર્ટ નો અર્થ જાણો અને બપોર પછી વાદળ ઘેરાય ત્યારે તમારા વિસ્તારની તાજી આગાહી, જેમ કે રાજકોટ કે અમદાવાદ ની, જોઈને જ ખુલ્લામાં કામ ચાલુ રાખો. પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલય હેઠળની સંસ્થા IITM પુણેની “Damini” એપ પણ આસપાસ પડતી વીજળીની ચેતવણી આપે છે.