હવામાન આગાહી કેવી રીતે થાય છે?

સવારે મોબાઇલ ખોલીને આપણે જોઈએ છીએ કે આજે અમદાવાદમાં 41 ડિગ્રી રહેશે કે સુરતમાં બપોર પછી વરસાદ પડી શકે છે. આ એક લીટીની પાછળ ઘણું મોટું કામ છુપાયેલું છે. આગાહી અંદાજો લગાવીને નથી થતી. તે માપ, ગણતરી અને અનુભવ, આ ત્રણેયના આધારે તૈયાર થાય છે.

પહેલું પગલું: હવામાનનું માપ લેવું

આવતીકાલનું હવામાન જાણવા માટે પહેલાં આજનું હવામાન બરાબર જાણવું પડે. એટલે દેશભરમાં અને દુનિયાભરમાં સતત માપ લેવાય છે.

• હવામાન કેન્દ્રો: જમીન પરનાં કેન્દ્રો તાપમાન, ભેજ, હવાનું દબાણ, પવનની ઝડપ અને દિશા તથા વરસાદ માપે છે. ઘણાં કેન્દ્રો હવે ઓટોમેટિક છે, એટલે માણસ વગર પણ થોડી થોડી વારે ડેટા મોકલે છે.
• બલૂન: ખાસ બલૂન સાથે નાનું સાધન ઉપર મોકલાય છે. તે ઉપર ચડતાં ચડતાં જુદી જુદી ઊંચાઈએ તાપમાન, ભેજ અને પવન માપે છે. જમીન પર શું થશે તે ઘણી વાર ઉપરના વાતાવરણ પર આધાર રાખે છે.
• ઉપગ્રહ (satellite): અવકાશમાંથી ઉપગ્રહો આખા વિસ્તારના વાદળોની તસવીરો લે છે. અરબી સમુદ્રમાં બનતું વાવાઝોડું હોય કે બંગાળની ખાડીમાંથી આવતી સિસ્ટમ, તે સૌથી પહેલાં ઉપગ્રહમાં દેખાય છે.
• રડાર (radar): રડાર આસપાસના થોડાક સો કિલોમીટર વિસ્તારમાં ક્યાં વરસાદ પડી રહ્યો છે, કેટલો જોરદાર છે અને કઈ દિશામાં જાય છે તે બતાવે છે. આગામી એક બે કલાકની ચેતવણી માટે રડાર ખૂબ ઉપયોગી છે.
• દરિયો અને વિમાન: દરિયામાં જહાજો અને બોયા, અને આકાશમાં વિમાનો પણ માપ મોકલે છે. ગુજરાતનો લાંબો દરિયાકિનારો છે, એટલે દરિયા પરનો ડેટા અહીં ખાસ મહત્વનો છે.

બીજું પગલું: કમ્પ્યુટર મોડેલ

આ બધો ડેટા સુપરકમ્પ્યુટરમાં જાય છે. ત્યાં હવામાન મોડેલ ચાલે છે. મોડેલ એટલે ભૌતિકશાસ્ત્રનાં સમીકરણોનો મોટો સેટ, જે બતાવે છે કે હવા ગરમ થાય તો શું થાય, ભેજ ઠંડો પડે તો વાદળ કેવી રીતે બને, દબાણ ઓછું હોય ત્યાં પવન કેવી રીતે ખેંચાય.

મોડેલ આખા વાતાવરણને નાનાં નાનાં ખાનાંમાં વહેંચી દે છે, જાણે આકાશ પર એક મોટી જાળી પાથરી હોય. દરેક ખાનામાં આજે શું સ્થિતિ છે તેના પરથી તે ગણે છે કે થોડી મિનિટ પછી શું થશે, પછી તેના પછી શું થશે. આમ પગલે પગલે આગળ વધીને કલાકો અને દિવસો પછીનું ચિત્ર બને છે.

એક જ મોડેલ પર ભરોસો રાખવાને બદલે ઘણી વાર મોડેલ થોડી થોડી અલગ શરૂઆતી સ્થિતિ સાથે ઘણી વાર ચલાવાય છે. જો મોટા ભાગનાં પરિણામ એક સરખાં આવે તો આગાહી પર વધારે ભરોસો રાખી શકાય. જો પરિણામ બહુ જુદાં આવે તો સમજવું કે સ્થિતિ અનિશ્ચિત છે.

ત્રીજું પગલું: હવામાન નિષ્ણાતની નજર

કમ્પ્યુટરનું પરિણામ સીધું લોકો સુધી નથી પહોંચતું. હવામાન નિષ્ણાતો (forecasters) જુદાં જુદાં મોડેલ સરખાવે છે, ઉપગ્રહ અને રડારની તાજી તસવીરો જુએ છે અને સ્થાનિક અનુભવ ઉમેરે છે. જેમ કે દરિયાકિનારે બપોરે દરિયાઈ પવન આવતાં તાપમાન થોડું ઓછું રહે, અથવા કચ્છના રણ પાસે રાત્રે ઠંડી ઝડપથી વધે, આવી બાબતો અનુભવી નિષ્ણાત જાણે છે.

ભારતમાં આ કામ ભારત હવામાન વિભાગ, એટલે કે IMD, કરે છે. ગુજરાત માટે અમદાવાદનું હવામાન કેન્દ્ર જિલ્લાવાર આગાહી અને ચેતવણી આપે છે.

આગાહી કેવી રીતે વાપરવી

• તાજી આગાહી જુઓ. આગાહી દિવસમાં ઘણી વાર અપડેટ થાય છે. ગઈ કાલે જોયેલી આગાહી આજે બદલાઈ હોઈ શકે.
• નજીકના દિવસો પર વધારે ભરોસો રાખો. આજ અને કાલની આગાહી સામાન્ય રીતે સારી હોય છે. પાંચ સાત દિવસ પછીની આગાહીને વલણ તરીકે જુઓ. વધુ માટે વાંચો આગાહી કેટલી ચોક્કસ હોય છે.
• તમારા શહેરની આગાહી જુઓ. આખા રાજ્યનું ચિત્ર અને તમારા શહેરનું હવામાન જુદું હોઈ શકે. જેમ કે અમદાવાદ અને સુરત વચ્ચે એક જ દિવસે મોટો ફરક હોય છે.
• ચેતવણી હોય તો સત્તાવાર સૂચના માનો. ભારે વરસાદ, વાવાઝોડું કે હીટવેવની ચેતવણી વખતે IMD અને સ્થાનિક તંત્રની સૂચના સૌથી મહત્વની છે.