IMD શું છે?

સમાચારમાં વારંવાર સાંભળીએ છીએ: “હવામાન વિભાગની આગાહી પ્રમાણે…” આ હવામાન વિભાગ એટલે ભારત હવામાન વિભાગ, અંગ્રેજીમાં India Meteorological Department, ટૂંકમાં IMD. દેશમાં હવામાનની સત્તાવાર આગાહી અને ચેતવણી આપવાની જવાબદારી IMDની છે.

IMD શું છે અને શું કરે છે

IMDની સ્થાપના 1875 માં થઈ હતી. આજે તે ભારત સરકારના પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલય (Ministry of Earth Sciences) હેઠળ કામ કરે છે, અને તેનું મુખ્ય મથક નવી દિલ્હીમાં છે.

IMDનાં મુખ્ય કામ:

• માપ લેવાં: દેશભરનાં હવામાન કેન્દ્રો, ઓટોમેટિક સ્ટેશન, બલૂન, રડાર અને ઉપગ્રહની મદદથી તાપમાન, વરસાદ, ભેજ, પવન અને વાદળોનું સતત માપ.
• આગાહી: આગામી કલાકોથી લઈને દિવસો સુધીની આગાહી, અને ચોમાસા જેવી મોસમ માટે લાંબા ગાળાનો અંદાજ. આગાહી કેવી રીતે બને છે તે સમજવા વાંચો હવામાન આગાહી કેવી રીતે થાય છે.
• ચેતવણી: ભારે વરસાદ, ગાજવીજ, વાવાઝોડું, હીટવેવ અને શીતલહેર જેવા જોખમી હવામાન માટે જિલ્લાવાર ચેતવણી.
• વાવાઝોડાની દેખરેખ: ઉત્તર હિંદ મહાસાગર, એટલે કે અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડીમાં બનતાં વાવાઝોડાં પર નજર રાખવી અને તેની ચેતવણી આપવી. આ પ્રદેશનાં વાવાઝોડાંને નામ આપવાની પ્રક્રિયા પણ IMDના નવી દિલ્હી કેન્દ્રથી થાય છે.
• ખેતી અને બીજાં ક્ષેત્રો: ખેડૂતો માટે હવામાન આધારિત ખેતી સલાહ, વિમાન સેવા માટે હવામાન માહિતી, અને માછીમારો માટે દરિયાની સ્થિતિની ચેતવણી.

અમદાવાદ કેન્દ્રની ભૂમિકા

આખા દેશની આગાહી એક જ જગ્યાએથી નથી થતી. IMDનાં રાજ્યવાર કેન્દ્રો છે. ગુજરાત માટે અમદાવાદ સ્થિત હવામાન કેન્દ્ર (Meteorological Centre, Ahmedabad) કામ કરે છે. તે ગુજરાત ઉપરાંત દીવ, દમણ અને દાદરા નગર હવેલીને પણ સેવા આપે છે.

અમદાવાદ કેન્દ્ર:

• ગુજરાતના દરેક જિલ્લા માટે આગામી દિવસોની આગાહી અને ચેતવણી બહાર પાડે છે.
• ચોમાસામાં ભારે વરસાદ, ઉનાળામાં હીટવેવ અને શિયાળામાં ઠંડીની ચેતવણી આપે છે.
• ગાજવીજ જેવી ઝડપથી બદલાતી સ્થિતિ માટે આગામી બે ત્રણ કલાકની ટૂંકી ચેતવણી (nowcast) આપે છે.
• કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રના દરિયાકિનારા માટે માછીમારોને દરિયામાં ન જવાની સૂચના આપે છે.

IMD ચેતવણી આપે છે, પણ જમીન પર પગલાં લેવાનું કામ રાજ્ય સરકાર, ગુજરાત રાજ્ય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળ (GSDMA) અને જિલ્લા વહીવટીતંત્ર કરે છે. જેમ કે શાળા બંધ રાખવી, બચાવ ટુકડી મોકલવી કે લોકોને સલામત જગ્યાએ ખસેડવા. એટલે ચેતવણી IMDની, અને કામગીરીની સૂચના સ્થાનિક તંત્રની.

રંગવાળી ચેતવણીઓ

IMD ચેતવણી ચાર રંગમાં આપે છે: લીલો (કોઈ ચેતવણી નહીં), પીળો (ધ્યાન રાખો), નારંગી (તૈયાર રહો) અને લાલ (પગલાં લો). દરેક રંગનો વિગતે અર્થ જાણવા વાંચો યલો એલર્ટ, ઓરેન્જ એલર્ટ અને રેડ એલર્ટ.

આ વેબસાઇટ પોતે કોઈ ચેતવણી આપતી નથી. અહીં દેખાતાં એલર્ટ IMDએ બહાર પાડેલાં જ હોય છે.

IMDની માહિતી ક્યાં જોવી

• IMDની વેબસાઇટ: mausam.imd.gov.in પર દેશભરની આગાહી, ચેતવણી, ઉપગ્રહ અને રડારની તસવીરો મળે છે. અમદાવાદ કેન્દ્રની વેબસાઇટ પર ગુજરાતની જિલ્લાવાર માહિતી મળે છે.
• મોબાઇલ એપ: IMDની “Mausam” એપમાં શહેરવાર આગાહી અને ચેતવણી મળે છે. ખેડૂતો માટે “Meghdoot” એપમાં હવામાન આધારિત ખેતી સલાહ મળે છે.
• સમાચાર માધ્યમો: ચેતવણી વખતે ટીવી, રેડિયો અને અખબારો IMDની માહિતી આગળ પહોંચાડે છે.

કોઈ સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ કે ફોરવર્ડ મેસેજમાં “હવામાન વિભાગની આગાહી” લખેલી હોય, પણ ભારે વરસાદ કે વાવાઝોડા જેવી ગંભીર વાત હોય, તો IMDની વેબસાઇટ કે એપ પર તે ખાતરી કરી લો. ગંભીર હવામાન વખતે ખોટી માહિતી પણ ઝડપથી ફેલાય છે, અને સત્તાવાર સ્રોત જ સૌથી સલામત છે.