પવનની ઝડપ એટલે શું?

આગાહીમાં ઘણી વાર લખેલું હોય છે: “પવન 18 km/h, પશ્ચિમ દિશાથી”. km/h એટલે કિલોમીટર પ્રતિ કલાક, એ જ એકમ જે આપણે વાહનની ઝડપ માટે વાપરીએ છીએ. પણ 18 km/h નો પવન કેવો લાગે, અને કેટલો પવન જોખમી ગણાય, તે સંખ્યા પરથી સમજવું અઘરું છે.

પવન કેમ ફૂંકાય છે

જ્યાં હવાનું દબાણ વધારે હોય ત્યાંથી હવા ઓછા દબાણવાળી જગ્યા તરફ ખસે છે. આ હલનચલન એટલે પવન. બે જગ્યા વચ્ચે દબાણનો ફરક જેટલો વધારે, પવન એટલો જોરદાર.

ગુજરાતમાં તેનું રોજનું ઉદાહરણ દરિયાકિનારે દેખાય છે. દિવસે જમીન દરિયા કરતાં ઝડપથી ગરમ થાય છે, એટલે બપોરે દરિયા પરથી જમીન તરફ ઠંડો પવન આવે છે. દ્વારકા, પોરબંદર કે કચ્છના કાંઠે બપોર પછી પવન વધે છે તેનું આ એક કારણ છે. ચોમાસામાં અરબી સમુદ્ર પરથી આવતા પવન પણ સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છમાં ઘણા જોરદાર રહે છે.

ઝડપ, ઝાપટાં અને દિશા

સરેરાશ ઝડપ: આગાહીમાં લખેલી ઝડપ સામાન્ય રીતે થોડી મિનિટોની સરેરાશ હોય છે.

ઝાપટાં (gusts): પવન એક સરખો નથી ફૂંકાતો. થોડી સેકંડ માટે તે સરેરાશ કરતાં ઘણો વધારે જોરથી આવે છે. આગાહીમાં “gusts 45 km/h” લખેલું હોય તો તેનો અર્થ છે કે સરેરાશ ઓછી હોય છતાં વચ્ચે વચ્ચે 45 km/h સુધીના ઝટકા આવી શકે. ઝાડ પડવા કે પતરાં ઊડવા જેવું નુકસાન મોટા ભાગે આ ઝાપટાંથી થાય છે.

દિશા: “પશ્ચિમી પવન” એટલે પશ્ચિમ તરફથી આવતો પવન, પશ્ચિમ તરફ જતો નહીં. ચોમાસામાં ગુજરાતમાં મોટે ભાગે દક્ષિણ પશ્ચિમ કે પશ્ચિમ તરફથી પવન આવે છે, જે દરિયાનો ભેજ લાવે છે. શિયાળામાં ઉત્તર કે ઉત્તર પૂર્વ તરફથી આવતો પવન સૂકો અને ઠંડો હોય છે.

knots: દરિયાઈ અને વાવાઝોડાની ચેતવણીમાં ક્યારેક ઝડપ knots માં લખાય છે. 1 knot એટલે આશરે 1.85 km/h.

કેટલો પવન જોરદાર ગણાય

નીચેનું કોષ્ટક પવનની ઝડપને રોજના અનુભવ સાથે જોડે છે. તે દુનિયાભરમાં વપરાતા Beaufort માપ પર આધારિત, સરળ રૂપ છે.

ઝડપ (km/h)	કેવો પવન	શું દેખાય
0 થી 5	શાંત	ધુમાડો લગભગ સીધો ઉપર જાય
6 થી 19	હળવો	ચહેરા પર પવન લાગે, પાંદડાં હલે
20 થી 38	મધ્યમ	ધૂળ અને કાગળ ઊડે, નાની ડાળીઓ હલે
39 થી 61	તેજ	મોટી ડાળીઓ હલે, છત્રી પકડવી અઘરી, પવન સામે ચાલવામાં તકલીફ
62 થી 88	તોફાની	ડાળીઓ તૂટે, કાચાં છાપરાંને નુકસાન થઈ શકે
89 કે વધુ	ખૂબ તોફાની	ઝાડ ઉખડી શકે, મકાનોને નુકસાન

સંદર્ભ માટે: IMD અરબી સમુદ્ર કે બંગાળની ખાડીની સિસ્ટમને “વાવાઝોડું” (cyclonic storm) ત્યારે કહે છે જ્યારે તેનો સતત પવન આશરે 62 km/h કે વધુ પહોંચે. આવી સિસ્ટમ કચ્છ કે સૌરાષ્ટ્ર તરફ આવે ત્યારે કિનારે તેનાથી પણ વધારે ઝડપનાં ઝાપટાં આવી શકે.

પવનની આગાહી જોઈને શું કરવું

• 20 થી 38 km/h: રોજિંદા કામમાં વાંધો નથી, પણ ટુ વ્હીલર પર ખુલ્લા હાઇવે પર ધ્યાન રાખો. ખેતરમાં દવાનો છંટકાવ આવા પવનમાં બરાબર નથી થતો.
• 39 km/h થી વધુ: ધાબા કે બાલ્કનીમાં મૂકેલી હલકી વસ્તુઓ, પતરાં અને હોર્ડિંગ જોખમી બને. ઝાડ નીચે વાહન પાર્ક ન કરો.
• ગાજવીજ સાથે અચાનક પવન: ઉનાળાના અંતે અને ચોમાસામાં ગાજવીજવાળાં વાદળો થોડી મિનિટ માટે ખૂબ જોરદાર પવન લાવી શકે, ભલે આગાહીની સરેરાશ ઝડપ ઓછી હોય. વધુ માટે વાંચો ગાજવીજ કેમ થાય છે.
• માછીમારો: IMD કે મત્સ્ય વિભાગ દરિયામાં ન જવાની સૂચના આપે ત્યારે દરિયો ખેડવાનું ટાળો, કારણ કે કિનારે પવન સામાન્ય લાગે ત્યારે પણ ઊંડા દરિયામાં મોજાં ઊંચાં હોઈ શકે.