વાવાઝોડું કેવી રીતે બને છે?

ગુજરાતનો દરિયાકિનારો દેશમાં સૌથી લાંબો છે, એટલે અરબી સમુદ્રમાં બનતું વાવાઝોડું આપણા માટે ખાસ મહત્વનું છે. 2021માં તાઉતે અને 2023માં બિપરજોય વાવાઝોડાં ગુજરાતના કિનારે ત્રાટક્યાં હતાં. વાવાઝોડું કેવી રીતે બને છે, તેનાં નામ કોણ પાડે છે અને ચેતવણી મળે ત્યારે શું કરવું, તે સમજીએ.

વાવાઝોડું એટલે શું

વાવાઝોડું (અંગ્રેજીમાં cyclone) ગરમ દરિયા પર બનતું, ગોળ ફરતું વિશાળ તોફાન છે. તેની વચ્ચે હવાનું દબાણ ખૂબ ઓછું હોય છે, અને આસપાસની હવા જોરથી ફરતી ફરતી અંદર ખેંચાય છે. ઉત્તર ગોળાર્ધમાં, એટલે કે આપણી બાજુ, તે ઘડિયાળના કાંટાથી ઊલટી દિશામાં ફરે છે.

વાવાઝોડાની બરાબર વચ્ચે “આંખ” હોય છે, જ્યાં પવન શાંત અને આકાશ લગભગ ખુલ્લું હોય છે. આંખની ફરતે વાદળની જાડી દીવાલ હોય છે, અને સૌથી ભારે પવન અને વરસાદ ત્યાં જ હોય છે.

તે કેવી રીતે બને છે

વાવાઝોડું બનવા માટે થોડી શરતો એકસાથે જોઈએ:

• ગરમ દરિયો: દરિયાની સપાટીનું પાણી આશરે 26.5°C કે તેથી વધુ ગરમ હોવું જોઈએ. આ ગરમ પાણીમાંથી ઊડતો ભેજ જ વાવાઝોડાનું બળતણ છે.
• ભેજવાળી હવા: ગરમ, ભેજવાળી હવા ઉપર ચડે છે, ઠંડી થાય છે અને વાદળ બને છે. વરાળ પાણી બને ત્યારે ગરમી છૂટે છે, જે હવાને વધુ ઉપર ધકેલે છે.
• પૃથ્વીનું ફરવું: પૃથ્વી ફરતી હોવાથી અંદર ખેંચાતી હવા સીધી ન આવતાં ગોળ ફરવા લાગે છે. આ અસર વિષુવવૃત્તની બહુ નજીક નથી હોતી, એટલે ત્યાં વાવાઝોડાં બનતાં નથી.
• શાંત ઉપલો પવન: ઊંચાઈએ પવનની દિશા કે ઝડપ બહુ બદલાતી હોય, તો તે વાદળના માળખાને તોડી નાખે છે અને વાવાઝોડું મજબૂત બની શકતું નથી.

શરૂઆત દરિયા પરના એક સામાન્ય લો પ્રેશર (હળવા દબાણ)થી થાય છે. શરતો અનુકૂળ રહે તો તે થોડા દિવસમાં ધીમે ધીમે મજબૂત બનતું જાય છે. જમીન પર પહોંચ્યા પછી તેને ગરમ દરિયાનો ભેજ મળતો બંધ થાય છે, એટલે તે નબળું પડવા લાગે છે.

IMD વાવાઝોડાને કેવી રીતે માપે છે

ભારત હવામાન વિભાગ (IMD) પવનની સતત ઝડપ પરથી તોફાનનો દરજ્જો નક્કી કરે છે:

દરજ્જો	પવનની ઝડપ (km/h)
ડિપ્રેશન	31 થી 49
ડીપ ડિપ્રેશન	50 થી 61
વાવાઝોડું (Cyclonic Storm)	62 થી 88
તીવ્ર વાવાઝોડું (Severe)	89 થી 117
અતિ તીવ્ર વાવાઝોડું (Very Severe)	118 થી 166
અત્યંત તીવ્ર વાવાઝોડું (Extremely Severe)	167 થી 221
સુપર સાયક્લોન	222 કે વધુ

સમાચારમાં “ડિપ્રેશન વાવાઝોડામાં ફેરવાયું” એવું સાંભળો, તો તેનો અર્થ છે કે પવન 62 km/h થી વધી ગયો છે.

ગુજરાતમાં વાવાઝોડાં ક્યારે આવે છે

અરબી સમુદ્રમાં બંગાળની ખાડી કરતાં ઓછાં વાવાઝોડાં બને છે, પણ ગુજરાત માટે બે ઋતુ મહત્વની છે: ચોમાસા પહેલાં, મુખ્યત્વે મે અને જૂન, અને ચોમાસા પછી, ઑક્ટોબરથી ડિસેમ્બર. ઘણાં વાવાઝોડાં દરિયામાં જ નબળાં પડી જાય છે કે ઓમાન અથવા પાકિસ્તાન તરફ વળી જાય છે, પણ કેટલાંક ગુજરાતના કિનારે ત્રાટકે છે.

• તાઉતે (મે 2021): અત્યંત તીવ્ર વાવાઝોડા તરીકે 17 મેની રાત્રે દીવ અને ઉના વચ્ચે સૌરાષ્ટ્રના કિનારે ત્રાટક્યું હતું.
• બિપરજોય (જૂન 2023): અતિ તીવ્ર વાવાઝોડા તરીકે 15 જૂનની સાંજે કચ્છના જખૌ બંદર પાસે ત્રાટક્યું હતું.

કચ્છ, દ્વારકા, પોરબંદર, જામનગર, સૌરાષ્ટ્રનો દક્ષિણ કિનારો અને વલસાડ સુધીનો દક્ષિણ ગુજરાતનો કિનારો, બધા વિસ્તારો જોખમમાં આવી શકે છે.

વાવાઝોડાનાં નામ કોણ પાડે છે

ઉત્તર હિંદ મહાસાગરનાં વાવાઝોડાંનાં નામ ભારત સહિત 13 દેશોએ મળીને સૂચવેલી યાદીમાંથી પડે છે. આ દેશો વિશ્વ હવામાન સંસ્થા (WMO) અને UN ESCAP ની એક સમિતિના સભ્ય છે. 2020માં નક્કી થયેલી યાદીમાં 169 નામ છે, દરેક દેશનાં 13.

તોફાન “વાવાઝોડા”ના દરજ્જે પહોંચે, એટલે કે પવન 62 km/h થી વધે, ત્યારે IMD નું નવી દિલ્હીનું પ્રાદેશિક કેન્દ્ર યાદીમાંનું આગલું નામ આપે છે. એક વાર વપરાયેલું નામ ફરી વપરાતું નથી. નામ ટૂંકાં અને યાદ રહે તેવાં હોય છે, જેથી ચેતવણીમાં ગૂંચવણ ન થાય.

IMD ની ચેતવણીના ચાર તબક્કા

વાવાઝોડું કિનારા તરફ આવતું હોય ત્યારે IMD ચાર તબક્કામાં ચેતવણી આપે છે:

1. પ્રી-સાયક્લોન વૉચ: કિનારે અસર થવાના આશરે 72 કલાક પહેલાં. દરિયામાં તોફાન બન્યું છે અને કિનારાને અસર થઈ શકે છે.
2. સાયક્લોન અલર્ટ: ખરાબ હવામાન શરૂ થવાના ઓછામાં ઓછા 48 કલાક પહેલાં.
3. સાયક્લોન વૉર્નિંગ: ઓછામાં ઓછા 24 કલાક પહેલાં, ક્યાં અને ક્યારે ત્રાટકશે તેની વિગત સાથે.
4. પોસ્ટ લેન્ડફૉલ આઉટલુક: ત્રાટકવાના ઓછામાં ઓછા 12 કલાક પહેલાં, જમીન પર અંદરના વિસ્તારોમાં શું અસર થશે તેની વિગત સાથે.

આ સાથે IMD જિલ્લા પ્રમાણે યલો, ઓરેન્જ કે રેડ એલર્ટ પણ આપે છે. આ સાઇટ પર ગુજરાત માટેની IMD ની ચેતવણીઓ તેના મૂળ સંદેશ સાથે દેખાય છે.

સૌથી મોટું જોખમ: દરિયાનું પાણી

પવનથી ઝાડ અને થાંભલા પડે છે, પણ કિનારાના વિસ્તારો માટે સૌથી મોટું જોખમ સ્ટોર્મ સર્જ છે: વાવાઝોડાનો પવન દરિયાનું પાણી કિનારા તરફ ધકેલે છે, અને દરિયાની સપાટી થોડા કલાક માટે સામાન્ય કરતાં ઘણી ઊંચી આવી જાય છે. નીચાણવાળાં ગામોમાં પાણી અંદર સુધી ઘૂસી શકે છે. એટલે જ સ્થળાંતરનો આદેશ મળે ત્યારે તરત નીકળવું જરૂરી છે. ભારે વરસાદથી અંદરના વિસ્તારોમાં પૂર પણ આવી શકે છે.

ચેતવણી મળે ત્યારે શું કરવું

પહેલાં:

• IMD અને જિલ્લા તંત્રની સૂચનાઓ પર ધ્યાન રાખો. અફવા પર નહીં, સત્તાવાર સંદેશ પર જ વિશ્વાસ રાખો.
• માછીમારો ચેતવણી મળે ત્યારે દરિયામાં ન જાય, અને દરિયામાં હોય તો કિનારે પાછા આવી જાય.
• ફોન અને પાવર બેંક ચાર્જ રાખો, ટૉર્ચ, પીવાનું પાણી, સૂકો નાસ્તો અને જરૂરી દવાઓ તૈયાર રાખો.
• આધાર કાર્ડ જેવા મહત્વના કાગળો પ્લાસ્ટિકની થેલીમાં બંધ કરીને સાથે રાખો.
• છૂટી વસ્તુઓ, પતરાં અને કૂંડાં બાંધી દો કે અંદર લઈ લો, જેથી પવનમાં ઊડે નહીં.
• સ્થળાંતરનો આદેશ મળે તો મોડું કર્યા વગર જણાવેલા આશ્રયસ્થાને જાઓ.

દરમિયાન:

• પાકા મકાનમાં, બારીઓથી દૂર રહો. વીજળીનો મુખ્ય સ્વિચ બંધ રાખો.
• આંખથી છેતરાશો નહીં: વાવાઝોડાની આંખ ઉપરથી પસાર થાય ત્યારે થોડી વાર પવન શાંત થઈ જાય છે. એ અંત નથી. થોડી વારમાં ઊલટી દિશામાંથી ફરી એટલો જ જોરદાર પવન આવે છે, એટલે સત્તાવાર જાહેરાત ન થાય ત્યાં સુધી બહાર ન નીકળો.

પછી:

• તૂટેલા વીજળીના વાયર અને પડી ગયેલા થાંભલાથી દૂર રહો.
• ભરાયેલા પાણીમાં ચાલવાનું કે વાહન ચલાવવાનું ટાળો. તેમાં ખાડા કે વીજ કરંટ હોઈ શકે.
• કટોકટીમાં 112 પર ફોન કરો.

વાવાઝોડું આવતું હોય ત્યારે તેનાં વાદળ લાઈવ હવામાન નકશા માં ઉપગ્રહની તસવીરમાં દેખાય છે. તાજી સત્તાવાર માહિતી અને ચેતવણીઓ માટે IMD ની વેબસાઇટ mausam.imd.gov.in જુઓ.