લૂ (હીટવેવ) એટલે શું?

એપ્રિલ અને મે મહિનામાં ગુજરાતનાં ઘણાં શહેરોમાં તાપમાન 42°C થી 45°C સુધી પહોંચે છે. આવા દિવસોમાં ભારત હવામાન વિભાગ (IMD) “હીટવેવ” એટલે કે લૂની ચેતવણી આપે છે. હીટવેવ ક્યારે જાહેર થાય છે, તે શરીર માટે કેમ જોખમી છે, અને ત્યારે પોતાને અને પરિવારને કેવી રીતે બચાવવા, તે સમજીએ.

હીટવેવ ક્યારે જાહેર થાય છે

દરેક ગરમ દિવસ હીટવેવ નથી. IMD માપેલા મહત્તમ તાપમાનને તે જગ્યાના સામાન્ય તાપમાન સાથે સરખાવીને હીટવેવ જાહેર કરે છે:

• મેદાની વિસ્તાર: મહત્તમ તાપમાન 40°C કે વધુ હોય અને સામાન્ય કરતાં 4.5°C કે વધુ ઊંચું હોય, અથવા મહત્તમ તાપમાન 45°C કે વધુ હોય.
• તીવ્ર હીટવેવ: સામાન્ય કરતાં 6.5°C કે વધુ ઊંચું હોય, અથવા મહત્તમ તાપમાન 47°C કે વધુ હોય.
• દરિયાકિનારાના વિસ્તાર: મહત્તમ તાપમાન 37°C કે વધુ હોય અને સામાન્ય કરતાં 4.5°C કે વધુ ઊંચું હોય.

એટલે મે મહિનામાં અમદાવાદમાં 41°C એ સામાન્ય ગરમી હોઈ શકે, પણ પોરબંદર જેવા કિનારાના શહેરમાં 38°C હીટવેવ ગણાઈ શકે. IMD જિલ્લા પ્રમાણે યલો, ઓરેન્જ કે રેડ એલર્ટ આપે છે, અને તે આ સાઇટ પર તમારા શહેરના પેજ પર દેખાય છે.

ગરમી શરીર માટે કેમ જોખમી છે

શરીર પરસેવાથી પોતાને ઠંડું રાખે છે: પરસેવો સુકાય ત્યારે ચામડીમાંથી ગરમી લઈ જાય છે. બહુ ગરમી હોય ત્યારે શરીર સતત પરસેવો પાડે છે, અને તેની સાથે પાણી અને ક્ષાર ઓછાં થતાં જાય છે. એક હદ પછી શરીર પોતાને ઠંડું રાખી શકતું નથી અને તેનું તાપમાન વધવા લાગે છે.

ભેજ વધારે હોય ત્યારે પરસેવો સુકાતો નથી, એટલે ઓછા તાપમાને પણ ગરમી વધારે લાગે છે. સુરત કે ભાવનગર જેવા કિનારાના વિસ્તારોમાં આવું ખાસ બને છે. વધુ તાપમાન અને ‘feels like’ માં શું ફરક છે? અને હવામાનમાં ભેજ એટલે શું? લેખમાં છે.

સૌથી વધુ જોખમ કોને

• મોટી ઉંમરના લોકો અને નાનાં બાળકો.
• બહાર તડકામાં કામ કરતા લોકો: ખેતમજૂર, બાંધકામ મજૂર, ફેરિયા, ડ્રાઇવર અને ડિલિવરી કરનારા.
• હૃદય, ડાયાબિટીસ, બ્લડ પ્રેશર કે કિડનીની બીમારી ધરાવતા લોકો, અને સગર્ભા મહિલાઓ.
• પતરાંની છતવાળાં, ઓછી હવા ઉજાસવાળાં ઘરમાં રહેતા લોકો, કારણ કે રાત્રે પણ ઘર ઠંડું થતું નથી.

ગરમીથી બચવા શું કરવું

• તરસ ન લાગે તો પણ પાણી પીતા રહો. છાશ, લીંબુ પાણી, નાળિયેર પાણી કે ORS પણ લઈ શકાય. ચા, કૉફી, દારૂ અને ખૂબ ખાંડવાળાં પીણાં ઓછાં લો.
• બપોરે 12 થી 3 વચ્ચે તડકામાં જવાનું ટાળો. બહારનું કામ સવારે વહેલું કે સાંજે કરો.
• બહાર જાઓ ત્યારે માથું ઢાંકો: ટોપી, છત્રી કે ભીનો રૂમાલ. આછા રંગનાં, ઢીલાં સુતરાઉ કપડાં પહેરો.
• બહાર કામ કરતા હોવ તો થોડી થોડી વારે છાંયડામાં આરામ કરો.
• ઘરમાં દિવસે તડકાવાળી બાજુની બારીઓ પર પડદા રાખો, અને સાંજે ઠંડી હવા આવે ત્યારે બારીઓ ખોલો.
• બાળકો કે પાળેલાં પ્રાણીઓને બંધ ગાડીમાં ક્યારેય ન છોડો, થોડી મિનિટ માટે પણ નહીં. બંધ ગાડી બહુ ઝડપથી ખૂબ ગરમ થઈ જાય છે.
• એકલા રહેતા વડીલો અને પડોશીઓની ખબર પૂછતા રહો.

લૂ લાગે તો કેવી રીતે ઓળખવું

ગરમીથી થાક (heat exhaustion): ખૂબ પરસેવો, નબળાઈ, ચક્કર, માથું દુખવું, ઊબકા, સ્નાયુ ખેંચાવા. આવું થાય તો તરત છાંયડામાં કે ઠંડી જગ્યાએ જાઓ, આરામ કરો અને પાણી કે ORS પીઓ. અડધા કલાકમાં સારું ન લાગે તો ડૉક્ટરને બતાવો.

લૂ લાગવી (heat stroke): આ કટોકટી છે. શરીર ખૂબ ગરમ હોય, ચામડી ગરમ અને લાલ હોય, પરસેવો બંધ થઈ જાય, વ્યક્તિ ગૂંચવાય, અસંબદ્ધ બોલે, લથડે કે બેભાન થઈ જાય, તો:

1. તરત 108 પર ફોન કરો.
2. વ્યક્તિને છાંયડામાં કે ઠંડી જગ્યાએ લઈ જાઓ અને વધારાનાં કપડાં ઢીલાં કરો.
3. શરીર પર ઠંડું પાણી છાંટો કે ભીનાં કપડાં મૂકો અને પવન નાખો. ગરદન, બગલ અને જાંઘના ભાગે ભીનું કપડું ખાસ મૂકો.
4. વ્યક્તિ ભાનમાં હોય અને ગળી શકતી હોય તો જ થોડું થોડું પાણી આપો. બેભાન વ્યક્તિને મોઢામાં કંઈ ન આપો.

અમદાવાદનો હીટ એક્શન પ્લાન

2010ના ઉનાળામાં અમદાવાદમાં ભારે ગરમીમાં ઘણા લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં. ત્યાર પછી 2013માં અમદાવાદ મહાનગરપાલિકાએ હીટ એક્શન પ્લાન શરૂ કર્યો, જે દક્ષિણ એશિયામાં આવો પહેલો પ્લાન ગણાય છે. તેમાં IMD ની આગાહીના આધારે ગરમીની ચેતવણી, હોસ્પિટલોની તૈયારી, પાણીની પરબ અને લોકોમાં જાગૃતિ જેવાં પગલાં લેવાય છે. આજે ગુજરાત અને દેશનાં બીજાં ઘણાં શહેરોમાં આવા પ્લાન છે. ગરમીની ચેતવણી હોય ત્યારે તમારી મહાનગરપાલિકા કે જિલ્લા તંત્રની સૂચનાઓ પર ધ્યાન રાખો.

ગરમીની ઋતુમાં દિવસનું આયોજન કરતાં પહેલાં તમારા શહેરનું હવામાન જુઓ: શહેરના પેજ પર આજનું તાપમાન કલાક પ્રમાણે દેખાય છે, અને આવતીકાલના હવામાન માં બધાં શહેરોનું કાલનું મહત્તમ તાપમાન એક સાથે.